André Mosis introductiepagiana
André Mosis - Kingbotho


Traditionele Afro-Surinaamse religie
door André Mosis






Terug naar de beginpagina

Terug naar Kennis over de Marronkunst en - cultuur


Traditionele Afro-Surinaamse religie
artikel geschreven door André Mosis

Afro-Surinamers zijn nakomelingen van Afrikaanse slaven die vanaf de 16e eeuw door Europeanen naar Suriname zijn overgebracht. Naast grote overeenkomsten zijn er ook verschillen tussen de diverse groepen Afro-Surinamers, voornamelijk Marrons en Creolen.

Marrons
zijn nakomelingen van opstandige Afrikanen die de slavernij ontvluchtten in de 17e en 18e eeuw. De voorouders van de Marrons waren vrijheidsstrijders, die zich verzet hadden tegen de slavernij. Zij hebben succesvolle strijd gevoerd tegen de gevestigde slavenhandelaars en kregen hun vrijheid terug. De koloniale Overheid heeft als gevolgd van die strijd op 10 oktober 1760 een volgzame vrede gesloten met de Okanisi. Op navolging van dat vredesverdrag wonen de Marrons sindsdien in zes betrekkelijk vrije gemeenschappen in het Surinaamse binnenland.Saamaka en Okanisi vormen de grootste Marrongemeenschappen. Verder zijn er kleinere gemeenschappen te weten: Matawai, Pamaka, Aluku en kwinti.

Creolen
zijn nazaten van de Afrikanen die na de afschaffing van de slavernij op 1 juli 1863 in de kustgebieden van Suriname een bestaan hebben opgebouwd. De Creolen wonen voornamelijk in de hoofdstad Paramaribo. In de districten Para en Coronie zijn er nog traditionele Creoolse gemeenschappen. 

Religie

De traditionele religie van de Surinamers van Afrikaanse afkomst vormt een complex geheel. De Afrikaanse wortels zijn daarin duidelijk herkenbaar.

Overeenkomsten
  • Het dagelijkse leven en het bovennatuurlijke zijn nauw verweven.
  • Afro-Surinamers die de traditionele religie aanhangen, geloven in één God. Zij noemen hun God Nana keedyamaa Keedyampon (Anana), God van de hemel en aarde: de schepper van het heelal. (Monotheïsme: geloof in een God).
  • Anana heeft onzichtbare goddelijke wezens (den yeye en den wenti) ingesteld om divers pantheon te bewaken. (Pantheïsme: stelsel dat God vereenzelvigt met het heelal).
  • Mensen kunnen op spirituele wijze in contact komen met deze goddelijke wezens.
Verschillen
  • De diverse groepen Afro-Surinamers verschillen van mening over de rol, de macht en de kracht van de door Anana ingestelde goddelijke wezens.
  • De hiërarchie van deze goddelijke wezens binnen hun eigen geordende kosmos.
Structuur van de traditionele Religie “Biibi”
De traditiegetrouwe Marrons geloven dat Nana Keedyamaa Keedyampon de schepper is van het heelal. Mensen kunnen geen directe contacten met hem onderhouden. Contacten worden gelegd via de wenti en de yeye. De Marrons noemen Yeye en de wenti ook gadu. Onder gadu wordt verstaan alle bovennatuurlijke, onsterfelijke en tegelijkertijd machtige wezens. Deze gadu kunnen worden onderscheiden in vijf groepen.
    1. Gadu van het water: Wataa gadu
    2. Gadu van het bos: Busigadu / Ampuku gadu
    3. Gadu van de aarde: Goöngadu / Papa gadu
    4. Gadu van de lucht: Kumanti gadu
    5. Gadu van onder de grond: Gaanyooka gadu (sileti kondee of dedekondee).

Geloofsovertuiging.
Vanaf de geboorte tot de dood zijn er in iedere Marron permanent drie belangrijke geesten aanwezig. Deze zijn:

  1. Akaa, is een hoge beschermgeest, (de ziel, het bewustzijn). Al bij de geboorte is de akaa aanwezig, bij de dood verdwijnt hij naar het geestenrijk en manifesteert zich niet meer. Als men slaapt is het lichaam in rust en verlaat de akaa tijdelijk het lichaam. Als de akaa verstoord is, kan dat ziekte en / of krankzinnigheid bij bedoelde persoon teweeg brengen.
  2. Bungadu, (goede geest) is de geest van een bepaald gebied. Uit genegenheid (gunstig gezindheid) voor een familie kan hij zich gaan vestigen in een nog niet geboren baby. Hij treedt dan als een soort beschermgeest op. Elke Marron dient rekening te houden met ingevingen en signalen die van deze geest afkomstig zijn.
  3. Nenseki is de geest die zich reïncarneert. De nenseki kan een overleden persoon zijn uit dezelfde familie, maar soms ook een overleden persoon uit een andere familie. De nenseki blijft na de dood voortbestaan en komt weer in een ander kind terug.
Priesters.
De talen van de Marrons kennen geen algemene benaming voor het begrip priester.
Binnen de Aukaanse samenleving treden voornamelijk specialisten op als intermediair, bemiddelaar tussen de wereld van het bovennatuurlijke en de gewone burgers. Men kan de specialisten onderscheiden naar functie en specialisme en bovendien bestaat er een hiërarchie. De Aukaners spreken van obiaman, wentiman, lukuman, oloman en kunumasaa. Deze specialisten worden benoemd door een commissie van deskundigen. De begrippen obiaman, wentiman, lukuman, oloman en kunumasaa zijn niet synoniem, er zijn wel overlappingen. Eén persoon kan een aantal van deze functies bekleden. De priesters zijn in dienst van de gemeenschap als kenners en specialisten van bepaalde rituelen en ceremoniën. Deze mensen verlaten hun dorp zelden of nooit. Zij hebben meestal hun assistenten aan wie zij hun kennis in fasen overdragen. Het betreft hier bijvoorbeeld de priesters van de orakels. Een orakel wordt gebruikt als controle- en advies mechanisme om bepaalde religieuze kwesties op te lossen. Priesters die ingewijd zijn in het orakelen kennen ook de orakeltaal. Het is en blijft een verantwoordelijke taak omdat er besluiten worden genomen die voor meer dan een uitleg vatbaar zijn. Daarom verlaten degenen die met orakels werken hun dorpen zelden of nooit.
Agedeunsu, Gwangwela, Ma- Tebu, Sweli Gadu ook bekend als Gaantata, Da Lebi koosi zijn bekende orakels in de Aukaanse samenleving. 
Obia
zijn complexe tastbare middelen die worden samengesteld om ziekten van bovennatuurlijke aard te genezen. De Marrons onderscheiden twee categorieën obia:
  • Obia die gemaakt worden om bepaalde ziekten te genezen. Geneesmiddelen.
  • Obia die worden toegediend om te voorkomen dat men bepaalde ziekten krijgt. Preventieve middelen.
Er wordt duidelijk onderscheid gemaakt tussen de mensen met louter kennis van de geneeskrachtige kruiden, de zogenaamde dresiman en degenen die daarnaast kennis hebben van bovennatuurlijke krachten, de wentiman. Heeft men bijvoorbeeld een kapwond, buikkrampen of huidvlekken, dan gaat men naar de dresiman. Blijkt dat deze (man / vrouw) zijn patiënt niet binnen een bepaalde tijd kan genezen dan zal hij hem door verwijzen naar een wentiman. De wentiman zal eerst de bovennatuurlijke wereld raadplegen voordat hij begint met zijn prognose. Zij geloven dat geen enkele ziekte slechts een lichamelijke oorzaak heeft. Zij proberen op basis van hun kennis en magische kracht alles bovennatuurlijk te verklaren.
Als de obiaman tevens wentiman is, is hij ook degene die in contact kan treden met de bovennatuurlijke wereld. Hij kan in trance raken en vervolgens communiceren met de Goddelijke wezens binnen het domein waarin hij ingewijd is. Hierin onderscheidt hij zich van de dresiman, die zijn kruidenkennis overgedragen heeft gekregen na van een andere dresiman.
Wenti
zijn onzichtbare goddelijke wezens die zich huisvesten in divers pantheon. Wenti kunnen bezit nemen van bepaalde mensen. Ze kunnen mensen als medium gebruiken om in contact te treden met andere mensen. Degenen die in bezit genomen wordt door een dergelijke geest worden behandeld door deskundige priester. Na verloop van tijd kunnen zij d.m.v. een seeka wenti, (ritueel) tot wentiman benoemd worden.

Wenti is geen letterlijke vertaling van wind. De grootste Marrongroepen de Okanisis en de Saamaka noemen de wind respectievelijk Winta en Vintu. Zowel de Okanisis als de Saamaka noemen een bepaalde categorie van de goddelijke wezens wenti of gadu.
Een speciale categorie onder de wentiman vormen de kunumasaa. Een kunu is een boze geest die wraak neemt op een bepaalde familie. Als een persoon of heilig dier ten gevolge van de overtreding van een norm gedood wordt, kan deze voor de betreffende overtreder en zijn familie van moeders kant worden tot een kunu. Ook wanneer iemand een ander mens heeft gedood kan kunu het gevolg zijn. Elke Lo en bee hebben hun eigen kunu. Deze kunu hebben hun eigen kunu oso, heiligdommen waar offers worden gebracht. De kunumasaa is de persoon die optreedt als intermediar en ook bepaalde handelingen verricht om te voorkomen dat de kunu bijvoorbeeld de hele familie uitroeit.
Oloman
en kelepisi verzorgen ontzielde lichamen, verrichten alle handelingen die nodig zijn om gestorvenen op een waardige en traditionele manier te begraven.
Lukuman
zijn mensen die beweren dat zij o.a. kennis hebben van de bovennatuurlijke wereld en ook de toekomst kunnen voorspellen. Men went zich tot deze personen wanneer men denkt een probleem van bovennatuurlijke aard te hebben.
 
Wisiman zijn zwarte magiërs. Zij gebruiken hun kennis over kruiden en de bovennatuurlijke wereld vooral op een kwaadaardige manier. Wisi zijn zichtbare- en onzichtbare middelen en handelingen die ziekte, invaliditeit, krankzinnigheid en dood kunnen veroorzaken. Degenen die zich schuldig maken aan wisi praktijken worden wisiman of ogiati man genoemd.
 
Sinds halverwege de 18e eeuw is de Evangelische Broeder Gemeenten (E.B.G) werkzaam onder de Marrons en sinds eind 19e eeuw eveneens de Rooms Katholieke missie. Recent zijn hier nog enkele protestantse kerken, zoals de Jehova's Getuigen, Gemeenten van Jezus Christus, Godsbazuin, alsook de Bahai bijgekomen.Hoewel de Marrons in meerderheid hun eigen godsdienst trouw zijn gebleven, is deze wel enigszins beïnvloed door de eerder genoemde zending. Diverse Marronheiligdommen zijn tegenwoordig voorzien Christelijke symbolen bijvoorbeeld kruizen. De meeste gekerstende Marrons blijven anderzijds beïnvloed door elementen uit hun traditionele godsdienst. Na een oorspronkelijk volledig afwijzende houding van Christelijke kerken ten opzichte van de godsdienst van de Marrons, neemt voornamelijk de Katholieke kerk tegenwoordig een tolerantere houding aan.
André Mosis
KingbothoArtStudiO
Haverschmidtstraat 96, 2522 VT Den Haag
Mobiel: 06 57014641
E-mail: andre.mosis@gmail.com
All content including sound files & images are protected under international copyright laws, including all laws pertaining to intellectual property.
If you want to use one of the files, please contact André Mosis by email or telephone.
laatste aanpassing: 1 mei 2014